संदेश

अहिंसा-Non-violence पर सुविचार

 अहिंसा-Non-violence पर सुविचार अहिंसा परमो धर्मः। - महाभारत, अनुशासनपर्व, ११६.३८ अहिंसा सब से बड़ा धर्म है। Non-violence (non-injury to beings) is the best Dharma. अहिंसा-Non-violence पर सुविचार अहिंसानिर्मलं धर्मं सेवन्ते ये विपश्चित: । तेषामेवोर्ध्वगमनं यान्ति तिर्यगधोऽन्यथा ॥ - पद्मपुराण, ४.४१ जो विद्वान् अहिंसा से निर्मलीभूत धर्म का पालन करते हैं वे ही ऊपर जाते हैं । जो यह नहीं करते वे तिर्यग् योनि में जाते हैं या अधोलोक में । Those sensible (wise) people who follow the path purified by non-violence, they only go up (go to the higher regions). Others either join the animal kingdom or repair to the nether regions.

अहिंसा-Non-violence पर सुविचार

 अहिंसा-Non-violence पर सुविचार अहिंसा परमो धर्मः। - महाभारत, अनुशासनपर्व, ११६.३८ अहिंसा सब से बड़ा धर्म है। Non-violence (non-injury to beings) is the best Dharma. अहिंसा-Non-violence पर सुविचार अहिंसानिर्मलं धर्मं सेवन्ते ये विपश्चित: । तेषामेवोर्ध्वगमनं यान्ति तिर्यगधोऽन्यथा ॥ - पद्मपुराण, ४.४१ जो विद्वान् अहिंसा से निर्मलीभूत धर्म का पालन करते हैं वे ही ऊपर जाते हैं । जो यह नहीं करते वे तिर्यग् योनि में जाते हैं या अधोलोक में । Those sensible (wise) people who follow the path purified by non-violence, they only go up (go to the higher regions). Others either join the animal kingdom or repair to the nether regions.

अहं नाश- Renunciation of Ego पर सुविचार

अहं नाश- Renunciation of Ego पर सुविचार तिर्यग्भ्यस्त्रिजगज्जयी परिभवं लङ्केश्वरो लब्धवान् प्रापाशेषनृपोत्तमः कुरुपति: पादाहतिं मूर्धनि ।  इत्यन्ते बहुमानहत्परिभव: सर्वस्य सामान्यवत् तत्को नाम भवेन्महानहमिति ध्यायन् धृताहङ्क्रियः ।। - राजतरङ्गिणी, ८.३३५ त्रेलोक्यविजयी रावण ने पशुओं (वानरों से) पराजय प्राप्त की, सर्वोत्तम नरेश कुरुराज (दुर्योधन) को सिर पर पांव की ठोकर खानी पड़ी। अन्त में सभी का सामान्य जनों की तरह आदर का अपहरण करने वाला तिरस्कार होता है। तो कौन ऐसा है जो अहंकार के वशीभूत हो यह सोचे कि मैं महान हूँ? The ruler of Lanka (Ravana), the conqueror of the worlds, got defeat from the animals (the monkeys). The best of the kings, the Kuru king (Duryodhana), suffered a kick at the head. At the end everybody in common with everyone else suffers humiliation which takes away his respect. Who then is he who under the influence of conceit is to think that he is great?

अस्तेय-Non-stealing पर सुविचार

अस्तेय-Non-stealing पर सुविचार    अनादानमदत्तस्यास्तेयव्रतमुदीरितम् । बाह्याः प्राणा नृणामर्थो हरता तं हता हि ते॥ - योगशास्त्र, १.२२ नदी गई वस्तु को न लेना अस्तेय व्रत (चोरी न करने का नियम) कहा गया है। धन मनुष्यों का बाहिरी प्राण है । जिसने उस धन को ले लिया उसने उन प्राणों को ही ले लिया। Not to take a thing which is not given is asteyavrata (the vow of non-stealing). Wealth is the outward life of the people. He who takes away that (the wealth), he has veritably killed them. अस्तेय-Non-stealing पर सुविचार   अन्यदीये तृणे रत्ने काञ्चने मौक्तिकेऽपि च । मनसो विनिवृत्तिर्या तदस्तेयं विदुर्बुधाः ।। - जाबालयोग, १.११ दूसरे के तृण, रत्न, सुवर्ण एवञ्च मोती से मन को हटा लेने को विद्वान्अ स्तेय मानते हैं। To turn away the mind from the straw (=grains), the jewel, the gold and the pearl belonging to some one else is interpreted by the wise as asteya, non-stealing.

असिद्धि-Failure पर सुविचार

 असिद्धि-Failure पर सुविचार  याऽरण्ये रोदनासिद्धिर्या सिद्धि क्लीबकोपनात्। कृतघ्ने सेवनात् सिद्धिः सा सिद्धिः कूटभाषणात् ।। -हिंगुलप्रकरण, ३.२ जंगल में रोने से, नपुंसक को क्रोधित करने से, कृतघ्न की सेवा करने से जो सिद्धि प्राप्त होती है वही असत्य भाषण से होती है। What a person achieves by crying in the wilderness, by provoking an eunuch or by serving an unfaithful person, he achieves by telling a lie.

असावधानी-Carelessness पर सुविचार

 असावधानी-Carelessness पर सुविचार उपायेषु स्थितस्यापि नश्यन्त्याः प्रमाद्यतः । - शिशुपालवध, २.८० युक्तिपूर्वक कार्य करने वाले व्यक्ति के कार्य भी, यदि वह असावधान हो तो नष्ट (= निष्फल) हो जाते हैं। The deeds of the person who proceeds about things come to naught, were he negligent.

असम्भव-Impossible पर सुविचार

 असम्भव-Impossible पर सुविचार चामीकरस्य सौरभ्यमम्लानिर्मालतीस्रजाम्। श्रोतुर्निर्मत्सरत्वं च निर्माणागोचरं विधेः ।। -श्रीकण्ठचरित, २५,११ सोने में सुगन्ध, मालती की मालाओं का न मुरझाना, और श्रोता का ईर्ष्यालु न होना-विधाता के निर्माण से परे हैं। Fragrance in gold, non-withering of Malati (a kind of jasmine) garlands and non-envy in a listener are beyond the creation of Creator.

असमय कार्य-Untimely act पर सुविचार

 असमय कार्य-Untimely act पर सुविचार अजातवत्सां यदि गां दुहीत नैवाप्नुयात् क्षीरमकालदोही। -सौन्दरनन्द, १६.५० जिस गाय के बछड़ा पैदा हुआ नहीं उसे अगर कोई दुहे, तो उसे दूध मिलने वाला नहीं है। वह असमय में दोहन कर रहा है।  If one were to milk a cow that has not (yet) calved, he would not get milk. He is milking at the wrong time.  असमय कार्य-Untimely act पर सुविचार यस्तु कालव्यतीतेषु मित्रकार्येषु युज्यते । स कृत्वा महतोऽप्यर्थान् न मित्रार्थेन युज्यते ।। -वाल्मीकि रामायण, ४.२९.१४ जो समय बीत जाने पर मित्र का कार्य करने में लगता है वह बड़े कार्यों को करने के बाद भी मित्र के प्रयोजन को सिद्ध करने वाला नहीं माना जाता। He who allows the occasion for coming to the assistance of his friends to pass is worthless, even if he were to achieve great things.

अश्रु-Tears पर सुविचार

 अश्रु-Tears पर सुविचार आनन्दबाष्परोमाशौ यस्य स्वेच्छावशंवदौ। कि तस्य साधनैरन्यैः किङ्कराः सर्वपार्थिवाः ।। - कलिविडम्बन, ९३ आनन्द के आंसू तथा रोमाश जिसकी इच्छा के अधीन है उसे अन्य साधनों को क्या अपेक्षा? सब राजा उसके चाकर है। He who has tears of joy and horripilation subservient to his desire, what has he to do with other means? All the kings are his servants.  अश्रु-Tears पर सुविचार यानि मिथ्याभिशस्तानां पतन्त्यभूणि राधव । तानि पुत्रपशून् अन्ति प्रीत्यर्थमनुशासतः । -वाल्मीकि रामायण २१००.५९ हे राम (बिना अपराध के दण्डित व्यक्तियों के) जो आसू गिरते हैं वे अपनी प्रीति (मौजमस्तो) के लिये शासन करने वाले राजा के पुत्रों और पशुओं को मार डालते हैं।  अश्रु-Tears पर सुविचार पतिव्रतानां नाकस्मात् पतन्त्यभूणि भूतले। - वाल्मीकि रामायण ६१११.६६ बिना वजह पतिव्रताओं के आंसू ज़मीन पर नहीं गिरते । For no reason do tears fall on the earth of chaste women. .

असत्य-Untruth पर सुविचार

 असत्य-Untruth पर सुविचार  असत्यवचनाद्  वैरविषादाप्रत्ययादय:। प्रादुःषन्ति न के दोषा: कुपथ्याद् व्याधयो यथा। — योगशास्त्र, २.४८ जैसे अपथ्य सेवन से रोग उत्पन्न होते हैं उस प्रकार असत्य भाषण से वैर विषाद, अविश्वास आदि कौन-कौन से दोष उत्पन्न नहीं होते? Which evils, such as, enmity, sorrow, lack of faith, etc. do not arise from telling lies like diseases from having unwholesome food?  असत्य-Untruth पर सुविचार  असत्यवचनं प्राज्ञ: प्रमादेनापि नो वदेत् । श्रेयांसि येन भज्यन्ते वात्ययेव महाद्रुमाः ॥ - योगशास्त्र, २ .५७ कभी गलती से भी बुद्धिमान् व्यक्ति असत्य भाषण न करे क्योंकि इससे कल्याण वैसे टूट जाते हैं (नष्ट हो जाते हैं) जैसे आंधी से महावृक्ष । A wise man should never tell a lie even by mistake. This uproots (lit. breaks asunder) good fortune like the storm the big trees.  असत्य-Untruth पर सुविचार  समूलो वा एष परिशुष्यति योऽनृतमभिवदति । - प्रश्नोपनिषद्, ६१ जो मनुष्य असत्य भाषण करता है वह जड़ तक सूख जाता है। One who tells a lie dries upto one's very roots...

असत्पुरुष- Bad person पर सुविचार

 असत्पुरुष- Bad person पर सुविचार दीर्घ वैरमसूया च असत्यं ब्रह्मदूषणम्। पैशुन्यं निर्दयत्वं च जानीयाच्छूद्रलक्षणम् ॥ - वसिष्ठस्मृति ६.२३ दीर्घ काल तक वैर, ईर्ष्या, असत्यभाषण व्यभिचार चुगली और निर्दयता-ये शूद्र के लक्षण है। Long enmity, jealousy, untruthfulness, un- chasity, backbiting and cruelty - are the hallmark of a Sūdra. .

अविश्वास-Mistrust पर सुविचार

अविश्वास-Mistrust दुर्जनदूषतमनसः सुजनेष्वपि नास्ति विश्वासः । बालः पायसदग्धो दध्यपि फूत्कृत्य भक्षयति ॥ -हितोपदेश, ४.१२ दुर्जनों से धोखा खाने वाला व्यक्ति सज्जनों पर भी विश्वास नहीं करता। खोर से जला हुआ बालक दही भी फूंक-फूंक कर खाता है। A person deceived by the wicked loses faith even in the good people. A child burnt by pāyasa (rice cooked in milk) eats even the curd by blowing it cold.

अवस्था-Situation पर सुविचार

  अवस्था-Situation पर सुविचार परिक्षीण: कश्चित्स्पृहयति यवानां प्रसृतये स पश्चात् सम्पूर्णो गणयति धरित्री तृणसमाम् । अतश्चानैकान्त्याद्गुरुलघुतयार्थेषु धनिना- मवस्था वस्तूनि प्रथयति च सङ्कोचयति च ॥ - नीतिशतक, १.५ जब कोई व्यक्ति दरिद होता है तो मुट्ठी भर जौ के लिये भी उसका दिल ललचाता है। वही बाद में जब घरा-पूरा हो जाता है तो सारे संसार को तिनके के लघुता और गुरुता(= किसी चीज़ को तुच्छ अथवा महत्त्वपूर्ण समझना) के भाव के सदा एक सा न रहने के कारण अवस्था ( = परिस्थिति) हो उसे छोटा या बड़ा बनाती है। In straitened circumstances a man is even anxious to get a handful of barley grains but afterwards when he is full (very prosperous) he attaches no importance (lit. thinks like a straw) to (the whole) earth. It is quite clear, (therefore) that the value of a thing is altogether dependant upon the wealthy or penurious condition of a man.

अलभ्य-Unattainable पर सुविचार

 अलभ्य-Unattainable पर सुविचार अलभ्यं लब्धुकामस्य जनस्य मतिरीदृशी। अलभ्येषु मनस्ताप: सञ्चितार्थो विनश्यति ।। - कवितामृतकूप,६० जो व्यक्ति अलभ्य वस्तु को प्राप्त करना चाहता है उसकी ऐसी गति होती है कि अलभ्य वस्तु (की अप्राप्ति) से मनस्ताप होता है और जो कुछ जमा पूंजी होती है वह नष्ट हो जाती है। He who aspires to attain the unattainable finds himself in a situation where he has mental torment by (not attaining) the unattainable while whatever he has gathered comes to naught.

अयाचक- Not supplicating पर सुविचार

 अयाचक- Not supplicating पर सुविचार मान्य: कुलीन: कुलजात्कलावान् विद्वान् कलाज्ञाद् विदुषः सुशील: । धनी सुशीलाद्धनिनोऽपि दाता दातुर्जिता कीर्तिरयाचकेन । -चतुर्वर्गसङ्ग्रह, १.२६ कुलीन व्यक्ति माननीय होता है, कलाकार कुलीन से भी अधिक माननीय होता है। कलाकार से भी विद्वान, उस से भी अधिक सुशील, उससे भी अधिक धनी और उससे भी अधिक दानी पूजनीय होता है । पर जिस व्यक्ति ने कभी याचना नहीं की, उसने दानी की कीर्ति को भी जीत लिया है। A well-born person is worthy of respect, more than him is an artist, more than him even is a scholar, still more than him is one of good conduct, more than still him is a rich person, more than even a rich person is a philanthropist. But even his fame is eclipsed by him who has never begged.

अर्थाधिकारी -Officer-in-charge of Financial Matters पर सुविचार

 अर्थाधिकारी -Officer-in-charge of Financial Matters पर सुविचार  यथा नास्वादयितुं न शक्य जिह्वातलस्यं मधु वा विषं वा। अर्थस्तथा ह्यर्थचरेण राज्ञः स्वल्पोऽप्यनास्वादयितुं न शक्यः । -अर्थशास्त्र, २.१०.३६ जिस प्रकार जिह्वा पर रखा हुआ मधु अथवा विष चखा न जाय यह सम्भव नहीं इसी प्रकार राजा का वित्तीय कार्यों में नियुक्त अधिकारी उसका थोड़ा सा भी स्वाद न ले यह सम्भव नहीं है। Just as it is not possible not to taste honey or poison when put on the tongue, in the same way it is not possible not to taste even a little bit of money by a royal official dealing with fiscal matters.

अभिमानी-Conceited पर सुविचार

 अभिमानी-Conceited पर सुविचार य: स्तब्धो गुरुणा साकमन्यस्य नमनं कुतः । न छायायै न लाभाय मानी कन्थेरवन्नृणाम् ॥ -हिंगुलप्रकरण , ८.३ जो गुरु के साथ ही अहंकारी है वह दूसरों के आगे कैसे झुक सकता है। मानी मनुष्य कन्थेर वृक्ष की तरह लोगों को छाया दे सकता है और न उन्हें लाभ. Who is arrogant even towards his teacher, how can he be humble towards others? A proud person is for the people like the Kanthera tree, neither giving shade nor of any other) use.

अभिमान-Pride पर सुविचार

  अभिमान-Pride पर सुविचार जरा रूपं हरति हि धैर्यमाशा मृत्युः प्राणान् धर्मचर्यामसूया । क्रोधः श्रियं शीलमनार्यसेवा ह्वियं काम: सर्वमेवाभिमान: ।। - महाभारत, उद्योगपर्व, ३५.५० वृद्धावस्था रूप का, आशा धैर्य का, मृत्यु प्राणों का, ईर्ष्या धर्माचरण का, क्रोध लक्ष्मी का, अनार्य (नीच) लोगों की सेवा शील का, काम लज्जा का तथा अभिमान सभी कुछ का हरण कर लेता है। Old age destroys beauty; patience hope; death life; envy virtue; the vile passion prosperity; association with the vulgar good manners; lust modesty; and vanity everything.

अपूज्य-पूजन-Honour to undeserving पर सुविचार

अपूज्य-पूजन-Honour to undeserving पर सुविचार अपूज्या यत्र पूज्यन्ते पूजनीयो न पूज्यते । त्रीणि तत्र प्रवर्तन्ते दुर्भिक्षं मरणं भयम् ।। -स्कन्दपुराण (मा० कौ०७, २.४५) जिनका आदर नहीं होना चाहिये उनका जहां आदर होता है और जिसका आदर होना चाहिये उसका आदर होता नहीं वहां तीन चीजें होने लगती हैं- अकाल, मृत्यु और भय। Where undeserving ones are shown honour and the deserving ones not done so, three things appear there : famine, death and fear.

अपात्र-दान-Charity to undeserving पर सुविचार

  अपात्र-दान-Charity to undeserving पर सुविचार दानपात्रमतिक्रम्य यदपात्रे प्रदीयते। तहत्तं गामतिक्रम्य गर्दभस्य गवाह्निकम्।। - स्कन्दपुराण (मा० को० ५.१० दान के योग्य व्यक्ति को छोड़ कर जो अयोग्य को दिया जाता है वह दान गाय को छोड़ कर गधे को देने के बराबर है। Whatever is given to an undeserving person ignoring the deserving one, would be like giving something to an ass ignoring a cow.

अपकार-Harm पर सुविचार

 अपकार-Harm पर सुविचार  यो यं पराकरणाय सृजत्युपाय तेनैव तस्य नियमेन भवद्विनाशः। धूमं प्रसौति नयनान्थ्यकरं यमग्नि- भूत्वाऽम्बुद स शमयेत् सलिलस्तमेव ॥ -राजतरङ्गिणी , ४.१२० जो दूसरों का अपकार करने के लिये (= हानि पहुंचाने के लिये उपाय करता (= चाल चलता) है, निश्चय ही उसका उसी से विनाश होता है। आंखों को अन्धा करने वाले जिस धुएं को अग्नि उत्पन्न करती है, वहीं बादल बन जलधारा से उसे शान्त करता है। Whoever lays a plan to harm others, he comes to naught for sure with that itself . The blinding soot the fire emits extinguishes it with waters on turning into a cloud.